Co sprawia, że średniowieczny zakonnik z Asyżu wciąż przemawia do ludzi żyjących w świecie nadmiaru, pośpiechu i kryzysów? Święty Franciszek z Asyżu nie był jedynie przyjacielem zwierząt, lecz człowiekiem radykalnego nawrócenia, pokoju i prostoty. Przybliżam jego życie, duchowość, znaczenie stygmatów, historię szopki oraz symbole, dzięki którym łatwo rozpoznać go w sztuce chrześcijańskiej.
Najważniejsze fakty o Biedaczynie z Asyżu
- Żył na przełomie XII i XIII wieku, prawdopodobnie urodził się w 1181 lub 1182 roku, a zmarł 3 października 1226 roku.
- Porzucił życie bogatego kupca, aby żyć według Ewangelii, służyć ubogim i odbudowywać relację człowieka z Bogiem.
- Założył ruch franciszkański, z którego wyrosły między innymi Zakon Braci Mniejszych, klaryski i Franciszkański Zakon Świeckich.
- Wspomnienie liturgiczne przypada 4 października. Tego dnia obchodzony jest także Światowy Dzień Zwierząt.
- Jego duchowość łączy ubóstwo, pokój, braterstwo i szacunek dla stworzenia, ale zawsze pozostaje zakorzeniona w relacji z Chrystusem.
Kim był człowiek, który wybrał życie w ubóstwie
Franciszek urodził się w Asyżu, w rodzinie zamożnego kupca Piotra Bernardone. Otrzymał imię Jan, lecz ojciec nazywał go Francesco, prawdopodobnie z powodu zainteresowania Francją. Młodość spędził wygodnie i beztrosko, marząc o rycerskiej sławie. Nie był od początku ascetą, dlatego jego przemiana ma w sobie prawdziwe napięcie i nie przypomina gotowej legendy.
Przełom nastąpił po doświadczeniach wojennych, chorobie i spotkaniu z trędowatymi. Sam Franciszek wspominał później, że to, co wcześniej budziło w nim odrazę, zaczęło przemieniać się w słodycz. W tym szczególe widzę sedno jego nawrócenia. Nie chodziło tylko o zmianę ubrania czy rozdanie majątku, lecz o zmianę sposobu patrzenia na człowieka odrzuconego.
| Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|
| około 1206 roku | wyrzeczenie się majątku i rozpoczęcie życia pokuty |
| 1208-1209 | dołączenie pierwszych towarzyszy i początki wspólnoty |
| 1212 rok | początek drogi Klary z Asyżu i wspólnoty klarysek |
| 1223 rok | zatwierdzenie reguły oraz żywa szopka w Greccio |
| 1224 rok | otrzymanie stygmatów na górze La Verna |
| 1226 rok | śmierć w Porcjunkuli pod Asyżem |
| 1228 rok | kanonizacja przez papieża Grzegorza IX |
Gdy Franciszek usłyszał w zrujnowanym kościele San Damiano wezwanie, aby odbudować Kościół, początkowo rozumiał je bardzo dosłownie. Naprawiał kaplice i troszczył się o miejsca modlitwy, ale z czasem pojął, że chodzi również o odnowę życia chrześcijańskiego. Jego odpowiedzią nie była teoria, lecz styl życia widoczny dla każdego.
Na czym polegało jego nawrócenie
Najbardziej charakterystycznym wyborem Franciszka było dobrowolne ubóstwo. Nie traktował go jako romantycznej ucieczki od świata ani pogardy dla rzeczy materialnych. Chciał uwolnić się od tego, co przeszkadzało mu kochać Boga, ludzi i całe stworzenie. Ubóstwo miało być dyspozycyjnością, czyli gotowością do służby, a nie celem samym w sobie.
W 1209 roku wraz z pierwszymi braćmi udał się do Rzymu, prosząc o zgodę na życie według Ewangelii. Z czasem wspólnota otrzymała oficjalne potwierdzenie. W 1223 roku papież Honoriusz III zatwierdził regułę Zakonu Braci Mniejszych, a ruch franciszkański zaczął szybko rozwijać się w Europie.
Franciszek nie budował swojej pozycji przez władzę. Przeciwnie, nazywał siebie i swoich braci mniejszymi, czyli tymi, którzy nie stawiają siebie w centrum. Braterstwo było dla niego praktyką. Obejmowało nie tylko członków wspólnoty, ale także ubogich, chorych, obcych, a nawet ludzi należących do innych religii.
Dobrym przykładem jest jego spotkanie z sułtanem al-Malikiem al-Kamilem w Egipcie w 1219 roku, podczas wypraw krzyżowych. Nie należy przedstawiać tego wydarzenia jako współczesnego dialogu międzyreligijnego w pełnym znaczeniu tego słowa, ale bez wątpienia pokazuje ono odwagę spotkania bez przemocy. Franciszek poszedł do człowieka, którego jego otoczenie mogło postrzegać przede wszystkim jako przeciwnika.
Dlaczego jego duchowość pozostaje aktualna
Franciszkańska duchowość wyrasta z prostego przekonania, że chrześcijaństwo trzeba przeżywać całym życiem. Modlitwa, praca, pomoc ubogim, radość, post i troska o relacje nie są osobnymi dziedzinami. Tworzą jedną drogę naśladowania Chrystusa. Franciszek nie oddzielał wiary od codzienności.
Prostota bez udawania
Jego prostota nie oznaczała powierzchowności. Franciszek potrafił zachwycać się pięknem, muzyką, światłem i przyrodą, ale nie chciał, aby dobra tego świata stały się własnością, która zamyka człowieka. Dziś tę intuicję można przełożyć na ograniczenie konsumpcji, rozsądne korzystanie z rzeczy i większą uważność wobec ludzi, których łatwo przeoczyć.
Pokój, który zaczyna się od relacji
Zawołanie „Pokój i dobro” nie jest tylko sympatycznym hasłem franciszkanów. Wyraża sposób działania, w którym pokój zaczyna się od języka, przebaczenia i gotowości do spotkania. Franciszek potrafił napominać, ale jego celem nie było upokorzenie drugiego człowieka. Pokój był dla niego owocem nawrócenia, a nie dekoracją religijnego wizerunku.
Przeczytaj również: Rok św. Franciszka - co oznacza i jak przeżyć go po franciszkańsku
Stworzenie jako dar
Najpełniej jego spojrzenie na świat wybrzmiewa w „Pieśni słonecznej”, znanej także jako „Pieśń stworzeń”. Franciszek nazywa w niej słońce, wodę, ogień, ziemię i śmierć siostrą lub bratem. Nie chodzi o ubóstwienie natury, lecz o dostrzeżenie, że stworzenie jest darem Boga i nie może być traktowane wyłącznie jak surowiec.
To właśnie dlatego bywa nazywany patronem ekologów. Trzeba jednak zachować proporcje. Nie był działaczem ekologicznym w dzisiejszym sensie, lecz człowiekiem głębokiej wdzięczności za stworzenie. Z tej wdzięczności wynikała odpowiedzialność, umiar i szacunek dla życia.
Skąd wzięły się ptaki, wilk i żywa szopka
Opowieści o kazaniu do ptaków czy wilku z Gubbio są częścią tradycji franciszkańskiej i należą do najbardziej rozpoznawalnych historii związanych z jego osobą. Nie wszystkie szczegóły da się dziś zweryfikować tak samo jak wydarzenia potwierdzone w dokumentach. Ich znaczenie polega jednak na czymś więcej niż na dosłownym pytaniu, czy Franciszek rzeczywiście rozmawiał ze zwierzętami.
W tych opowieściach zwierzęta nie są ozdobą. Pokazują, że człowiek ma obowiązek przywracać harmonię tam, gdzie pojawia się lęk i przemoc. Historia wilka z Gubbio mówi o spotkaniu z zagrożeniem, ale również o przyczynach agresji, głodzie i wykluczeniu. Franciszkańskie podejście nie polega na naiwności. Pokój wymaga rozpoznania problemu i odpowiedzialnych granic.
W 1223 roku w Greccio Franciszek przygotował scenę Bożego Narodzenia z żłóbkiem, sianem, wołem i osłem, a w grocie odprawiono Mszę. To wydarzenie uznaje się za początek tradycji żywej szopki. Jego celem nie było stworzenie atrakcyjnego widowiska, ale przybliżenie ludziom tajemnicy Boga, który stał się człowiekiem.
To ważne rozróżnienie także dzisiaj. Szopka ma sens nie wtedy, gdy jest najbardziej efektowna, lecz gdy pomaga zobaczyć ubóstwo Betlejem, bliskość Boga i wartość prostych gestów. Franciszek przypomina, że religijna sztuka powinna prowadzić do modlitwy, a nie zatrzymywać odbiorcy wyłącznie na poziomie dekoracji.
Jak rozpoznać świętego Franciszka w sztuce
W malarstwie i rzeźbie przedstawia się go najczęściej jako szczupłego zakonnika w brązowym habicie przepasanym sznurem. Jego wizerunek bywa pełen łagodności, ale dobre przedstawienia nie robią z niego sentymentalnej postaci otoczonej przypadkowymi zwierzętami. Najważniejsze pozostają ubóstwo, krzyż, modlitwa i relacja ze stworzeniem.
- Habit i sznur wskazują na przynależność do wspólnoty Braci Mniejszych.
- Stygmaty przypominają o utożsamieniu z cierpiącym Chrystusem.
- Ptaki lub baranek symbolizują łagodność i braterstwo ze stworzeniem.
- Krucyfiks nawiązuje do doświadczenia z San Damiano i centrum jego wiary.
- Księga reguły wskazuje na założyciela wspólnoty zakonnej.
W 1224 roku, na górze La Verna, Franciszek miał otrzymać stygmaty, czyli znaki ran Chrystusa. Kościół i tradycja franciszkańska widzą w tym wydarzeniu szczególną łaskę mistyczną. Historyczne opisy pochodzą głównie z późniejszych świadectw, dlatego uczciwiej mówić o wydarzeniu zakorzenionym w tradycji i pismach franciszkańskich niż przedstawiać każdy szczegół z bezkrytyczną pewnością.
Co można przejąć z jego przykładu bez kopiowania średniowiecza
Nie każdy powinien rozdawać cały majątek ani porzucać dotychczasowe życie. Zbyt łatwe kopiowanie zewnętrznych gestów może prowadzić do pozoru. Sens przykładu Franciszka polega raczej na zadaniu sobie pytania, co naprawdę posiada mnie zamiast tego, czym ja dysponuję.
- Zacznij od jednego ograniczenia. Może to być rezygnacja z niepotrzebnych zakupów, uporządkowanie rzeczy albo świadome przeznaczenie części czasu dla osoby potrzebującej.
- Przywróć twarz człowiekowi wykluczonemu. Pomoc nie musi być spektakularna. Czasem najważniejsze jest wysłuchanie, obecność lub konkretne wsparcie.
- Ćwicz wdzięczność za stworzenie. Oszczędzanie wody, troska o zwierzęta i rozsądne korzystanie z zasobów mają sens wtedy, gdy wynikają z szacunku, a nie tylko z mody.
- Wybierz pokój w najbliższej relacji. Rozmowa bez upokarzania, przyznanie się do błędu i przebaczenie są bardziej franciszkańskie niż efektowne deklaracje.
Sam najbardziej cenię w tej drodze połączenie radykalizmu z radością. Franciszek nie proponuje ponurego życia pozbawionego wszystkiego, lecz wolność od tego, co odbiera człowiekowi zdolność kochania. To wymagające, ale właśnie dlatego jego przesłanie nie starzeje się wraz z epoką.
Dlaczego pamięć o nim nie kończy się 4 października
Wspomnienie liturgiczne przypadające 4 października jest dobrą okazją, by przypomnieć sobie jego życie, uczestniczyć w modlitwie za zwierzęta albo przeczytać „Pieśń stworzeń”. Nie trzeba jednak czekać na tę datę. Dziedzictwo Asyżanina najlepiej odczytuje się w małych decyzjach podejmowanych przez cały rok.
Jeśli zapamiętać tylko jedną rzecz, niech będzie nią ta: jego miłość do natury wyrastała z miłości do Boga, a troska o ubogich była sprawdzianem wiary. Franciszek z Asyżu pozostaje przewodnikiem prostoty, pokoju i braterstwa, ponieważ pokazał, że świętość nie polega na odklejeniu od świata, lecz na przemienionym sposobie bycia w świecie.
